In het begin zijn de eerste christenen op de vlucht. Later worden er reizen gepland. Zowel de vluchtelingen als de zendelingen werven nieuwe leden aan. Dat was niet zo moeilijk: het Jodendom kende verschillende stromingen. Bovendien was er een aanzienlijk aantal ‘proselieten’ of ‘godvrezenden’. Dit waren meest Grieks sprekende, goed opgeleide mensen die aangetrokken werden door de joodse traditie: geen veelgodendom, één God, geen mythen, geen bloedige offers bij de synagogale bijeenkomsten, een hoogstaande ethiek, nadruk op het leren, discussies op grond van argumenten, kortom aantrekkelijk voor vele goed opgeleide mensen.

Het enige wat hen weerhield daadwerkelijk jood te worden was de besnijdenis, die niet alleen voor mannen een pijnlijke en vaak risicovol gebeuren was, maar ook de verplichting oplegde alle geboden te vervullen. De reinheidswetten, het vrij houden van de zaterdag, het niet mogen eten van varkensvlees, allerlei dingen die het moeilijk maakten contact te blijven houden met familieleden en vrienden.

Na een lange en pijnlijke discussie verkondigden de christenen dat het vertrouwen in de weg van Jezus doorslaggevend was, en dat je zo in contact kwam met de eeuwenoude joodse wijsheid, zonder je te hoeven laten besnijden en al die regels te onderhouden. Die regels hadden dikwijls te maken met de tempel en de offers. Maar in de geest van Jezus droegen de christenen na enige tijd geen offers meer op en verloor de tempel zijn betekenis. De gemeenschap rond Jezus was de nieuwe tempel. Die gemeenschap kende geen muren. Wie je ook was, je was welkom.

Dit laatste kun je niet meer zeggen als je denkt aan de kerk. Er zijn allerlei muren opgericht tussen christenen. Je mag niet zo maar mee-eten, je mag alleen onder strenge voorwaarden deelnemen aan de eucharistie, je moet elke zondag naar de kerk. Er waren tijden dat het bijwonen van een dienst van een andere kerk verboden was en als afvalligheid beschouwd werd.

Vooral rond de eucharistie zijn er muren en muurtjes gebouwd. Je moet vasthouden aan min of meer dezelfde theologie, je moet gedoopt zijn, niet schuldig zijn aan groot kwaad. Van boven af werd en wordt er controle uitgeoefend op het gedrag van de gelovigen, onder anderen door de biecht. De leiding beschouwt het overtreden van haar regels als een breuk met God. De kerken worden beheerst door ‘farizeeërs’, mensen die met de beste bedoelingen de ene regel na de andere opleggen om  het ’geloof’ veilig te stellen.

Op vele plaatsen vraagt de lokale gemeenschap niet wie er officieel katholiek is of niet en evenmin of je gedoopt bent of/en je een trouwe kerkganger bent. Iedereen is welkom. Volgens mij is dit de goede invulling van het Pinkstergebeuren. De muren die ons beschermen en tegelijk gevangen zetten vallen om. Dit geldt onder meer van de muren die zijn opgericht tussen vrouwen en mannen, oud en jong, autochtoon en allochtoon.

Intussen worden steeds weer pogingen ondernomen om uit de brokstukken nieuwe muren te bouwen. Dit wordt ingegeven door de angst voor de vrijheid. Want vrij zijn betekent tegelijk verantwoordelijkheid dragen.

Op Pinksteren kan de Geest van Jezus deze angst wegblazen.

Elke dag een feestje! Reclamemakers denken dat het appelleert…

Op een van de Kerst- en Nieuwjaarskaarten die ik kreeg stond: ‘Moge 2013 een jaar worden van feestjes en plezier’. Ik vond het geen feest om deze kaart te ontvangen. Allereerst wegens het gebruik van het meervoud en verkleinwoord bij feest, ‘feestjes’.

Het Nederlands gebruikt veel verkleinwoorden vergeleken met de ons omringende talen. Ik geloof dat we helemaal naar Rusland moeten gaan om ook daar een welig gebruik van verkleinwoorden te vinden. Het verkleinwoord verkleint niet alleen de uiterlijke massa van iets, het kan ook iets als ’t ware van binnen verkleinen.

Niet alleen lengte en breedte worden verkleind, maar een verkleinwoord verleent ook een zekere intimiteit aan een woord. Wanneer je een kelner aanroept met ‘Graag nog een biertje’, dan suggereer je dat er een band is tussen jou en de ober: je hebt iets met elkaar. Als je uitlegt dat daar ‘het winkeltje’ is, zeg je niet alleen dat de winkel niet groot is, maar je roept iets op van een plek die warm is, waar het goed winkelen is.

‘Feestjes’ suggereert dat het vooral gaat om betrekkelijk kleine bijeenkomsten die warm zijn, uitnodigen tot intieme gesprekken, vol pret zijn. Zulke feesten zijn niet te versmaden, maar ze moeten betrekkelijk zeldzaam zijn. Het kan niet zo zijn dat het aan hen te danken is dat je het leven volhoudt. Het jaar, de weken en maanden gaan voort, de feesten markeren de seizoenen, de maanden, weken en dagen en brengen bij elkaar wat er verstrooid in de tussentijd gebeurd is.

Je moet omgaan en leven met het jaar en met de soms onverwachte blijde en droeve gebeurtenissen. Een feest bundelt samen wat er in een groter tijdsspanne geschiedt. Je viert feest- een ‘feestje’ is uit zichzelf oppervlakkig en snel voorbijgaand. Het geeft plezier, maar je wordt niet door nieuwe krachten versterkt. Feesten staan in dienst van het leven.

Feesten – en dat geldt ook van feestjes – kunnen verkeerd aflopen. Ik denk aan de verjaardag van koning Herodes die uitliep op de onthoofding van Johannes de Doper. En ik denk aan de film Festen, waarop vader viert dat hij zestig is geworden en een van de kinderen hem beschuldigt zijn zoon en dochter seksueel misbruikt te hebben.

Boek van damesblad Libelle.

Een feest heeft altijd iets van een mogelijke chaos. De gewone regels van eten, drinken, omgaan met elkaar worden opgeheven of verzacht. Dat geeft een gevoel van vrijheid, van ongebonden zijn, van uitgelatenheid. Als er geen andere regels zijn en/of een goede ceremoniemeester kan een feest uit de hand lopen.

Wij schijnen in een samenleving te leven waarin iedere dag een feestje moet zijn. Het lichaam moet elke dag opgesierd worden, liefst wat extreem, bijvoorbeeld met tattoos of een piercing. Omdat de dagelijkse kleding en versiering gewoon dreigt te worden, zoekt men naar het bijzondere, dat overigens snel gewoon wordt.

Ik hoop op wat minder feestjes en op wat meer feesten. Zij kunnen ons verrassen, ook als hun vorm traditioneel is.

Stof en as zijn niet het laatste, zeggen Paulus en anderen. Er wordt bij de verrijzenis een geestelijk lichaam gegeven. Geestelijk betekent niet ‘spookachtig’, of ‘onecht‘. Geestelijk of spiritueel verwijst naar de Geest van God. Stof en as komen tot leven, omdat God een relatie onderhoudt met dit stof en deze as. Het lichaam van stof en as heeft waarde.

Een van de merkwaardigste katholieke rituelen: op aswoensdag krijgt iedereen, jong en oud, letterlijk ingewreven dat we dood gaan.

Dit blijkt onder meer uit wat er na de dood mee gebeurt. Een graf markeert de plek waar het dode lichaam ligt. Bij een crematie wordt de as uitgestrooid op een of meerdere plaatsen die voor de overledene of voor hen die rouwen belangrijk zijn geweest. Het cremeren en verstrooien is een ritueel, hoe armoedig het ritueel ook soms is. Het lichaam wordt niet zo maar weggegooid in een vuilniszak.

Lichaam: plaats en knooppunt

In de katholieke traditie wordt het dode lichaam met water besprenkeld en bewierookt. Door dit lichaam is hij of zij verbonden geweest met de aarde in weer en wind, met haar geschiedenis, met de genen van zijn voorouders, met vreugde en pijn, en bovenal, met de liefde of het gebrek daaraan. Tot in het derde en vierde geslacht geeft het lichaam seinen door dat in eerdere geslachten geweld en misbruik hebben plaats gevonden. Het lichaam zuigt de sfeer waarin het geboren wordt op als een spons: de liefde en de haat, vrede en onvrede. In en door zijn lichaam vindt een mens zijn plaats.

Het lichaam kan ziek zijn wanneer het geboren wordt, of later ziek worden. Het geeft grenzen aan en soms mogelijkheden de grenzen te verleggen of een andere betekenis te geven. Door dit lichaam houdt deze mens voeling met alles wat in en rond hem gebeurt. In het lichaam drukt een mens zich uit door geluiden en door lichaamstaal.

Je bent niet volledig autonoom

Met de geboorte krijgt een mensenkind het recht te bestaan, er te zijn, op te groeien en zich te ontwikkelen. Je mag niet zo maar alles doen met een kind: het heeft rechten. Eventueel kan het tegen zijn ouders in bescherming genomen worden. Het kan zelfs tegen zichzelf beschermd worden. Je schept jezelf niet, je ontvangt, je bent niet volledig autonoom, je staat open naar de toekomst. Je krijgt het leven.

Geloven in de verrijzenis bevestigt al deze waarden, met name het recht te bestaan en het vertrouwen dat er van je gehouden wordt. Zich minderwaardig vinden of zijn lichaam verachten is een vorm van ongeloof. Het lichaam en alles wat het vertegenwoordigt is voorbijgaand. Maar ‘voorbijgaand’ betekent niet ‘zonder waarde’.

In de Griekse filosofie en lang daarna was het onveranderlijke norm van wat goed en waardevol is. Voor ons is eerder het dynamische, het relationele, veranderlijke, levende waardevol. In het voorbijgaande kan een waarde aanwezig zijn, die kracht uitstraalt, mensen blijft inspireren; het voorbijgaande stuwt ons voort en heeft eeuwigheidswaarde heeft.

Stof, beeld van God

Een mens gaat voorbij, hij blijft voortleven in de herinnering van anderen en kan ervaren worden als een inspirerende kracht Maar de verrijzenis is meer. De vergeving die de leerlingen ervaren hebben na de dood van Jezus, hebben ze begrepen als zijn ademtocht die hen voortstuwt. Jezus is opgestaan uit de dood, is hun conclusie. Zulke ervaringen en interpretatie kunnen de onze zijn. De verrijzenis neemt het lichaam serieus, neemt elk individu ernstig. Wat je krijgt neemt God niet terug.

Bedenk dat je stof bent, maar dit stof is een beeld van God, het heeft eeuwigheidswaarde.

Verbeelding van het interieur van onze hersenhelften…

Als ik geloof in de verrijzenis uit de dood, dan ken ik waarde toe aan mijn lichaam.

Het is een oude discussie: heb ik mijn lichaam of ben ik mijn lichaam? Meestal zeggen we dat we een lichaam hebben. Dat is aan het veranderen. Of liever: de discussie is in een nieuwe fase gekomen. Mensen durven nu te zeggen en te schrijven: ik ben mijn brein. Ik ben wat er in mijn hersens gebeurt. Mijn hersens maken besluiten en doen dat voordat ik weet dat ik een besluit genomen heb. De ik ben mijn brein-mensen hebben allerlei wetenschappelijke proeven en uitslagen.

Critici wijzen erop dat je wel allerlei elektrische golven door de hersens ‘ziet’ gaan en dat je ook kunt vaststellen dat bepaalde gedeelten van de hersens te maken hebben met bepaalde uitingen, maar dat dit nog niet betekent dat een mens een optelsom is van elektrische of andersoortige golven.

Golven en neuronen raken niet verliefd, worden nooit enthousiast of depressief, nemen geen ethische besluiten, hopen niet, geloven evenmin en liefhebben is er ook niet bij. Ons brein, ons lichaam is erbij betrokken, maar lijkt er niet mee samen te vallen.

Mensen zijn meer dan hun lichaam. Ze kunnen ernaar kijken alsof het vreemd materiaal is. Ze kunnen het gebruiken als een instrument, om iets te betekenen dat boven het lichaam uitgaat. Je lichaam is een grens die je kunt proberen te doorbreken. Bijvoorbeeld als je accepteert dat vrede en gerechtigheid soms belangrijker zijn dan het voortbestaan van je lichaam.

De ik ben mijn brein-mensen kijken naar de mens in zijn individualiteit. Maar elk van ons leeft in een wereld van verbanden, van loyaliteiten, verplichtingen, rechten. We zijn afhankelijk van anderen en kunnen zonder hen niet overleven. Velen geloven dat wij mensen een band hebben met God, ook als wij ons daar niet bewust van zijn. Beter gezegd is het dat God een band met elk van ons heeft.

Het hebben van het lichaam wordt op verschillende manieren beleefd. Voor sommigen is het lichaam een bagagestuk dat je overal naar toe moet slepen. Je kunt het meten en wegen. Uit die bagage haal je wat je op dat moment nodig hebt: emoties, gedachten, creativiteit. Als er scheuren in het materiaal komen, zoek je iemand van de heelkunde om scheuren, gaten en frame te repareren. Naarmate je ouder wordt, besef je dat dit bagagestuk, met de label met je naam erop, niet ingeruild en vervangen kan worden. Op een gegeven moment raak je het kwijt: je label, je naam, je lichaam.
Voor anderen is het lichaam eerder een luchtballon, dat je over allerlei grenzen heen tilt. Het is kwetsbaar. Een klein gaatje is voldoende om een einde te maken aan je levensreis.

Bij het hebben van je lichaam hoort de hoop dat je meer bent dan je lichaam. Het suggereert een zeker dualisme. Het ‘ik ben mijn lichaam’ klinkt erg monolithisch, afgesneden van anderen.

Misschien moeten we van onszelf zeggen dat ons lichaam een kruispunt of knooppunt van relaties is.

Gravure van de hemel van Gustave Doré (1832-1883), op basis van beschrijvingen uit Dantes ‘Goddelijke Komedie’.

Je zou verwachten dat het vertrouwen dat de doden met Christus zullen verrijzen invloed heeft uitgeoefend op de waardering van het lichaam. Misschien is dit ook wel zo, maar het is niet gemakkelijk dit vast te stellen.

Het lichaam was in de christelijke traditie meestal een soort aanhangsel van de ziel. De ziel ging eerst naar de hemel en later volgde dan het lichaam De mens zou volgens de christelijke traditie in de hemel vooral actief zijn in het schouwen van God. Daarbij had het lichaam maar een bescheiden rol. Het ging vooral om het heil van de ziel, dat bestond in het genieten van het schouwen van God, en dit geestelijk genieten breidde zich vervolgens uit tot het verrezen lichaam.

Dit beeld vinden we niet terug in het Nieuwe Testament. Jezus kondigt de komst van het ‘rijk Gods’ aan, een tijd dat God daadwerkelijk regeert in de wereld en in ons.

Blote billen, natte wolk

Het beeld van het schouwen van God heeft aan populariteit ingeboet. Het schouwen van God lijkt een heel saaie bezigheid, vergeleken met het levendige contact met andere mensen. Zoals een medebroeder ooit zei: ‘Met mijn blote billen op een natte wolk zitten met een harp in mijn hand lijkt me niet een erg begerenswaardig bestaan’.

Dante maakt in zijn goddelijke komedie de aanschouwing van God niet aantrekkelijker, door God te beschrijven als een Punt dat zo’n fel licht uitstraalt dat het oog zich wel moet sluiten. Je ziet en ziet niet. En is dit zien niet erg afstandelijk?
Belangrijker schijnt nu het beeld te zijn van een ontmoeting met mensen die je liefhad.

Elkaar terugzien

De idee dat de hemel een soort ontmoetingsplaats is met leden van je familie, vrienden en kennissen, kwam pas op in de zestiende eeuw en allereerst in de kerken van de Reformatie. Dit nieuwe idee kwam in eerste instantie niet voort vanuit het geloof in de verrijzenis, maar vanuit het feit dat gezinnen in deze tijd belangrijker werden.

Gezinnen hadden niet meer de concurrentie te vrezen van de gilden of van vrome groepen, of van kloosters. Ze werden gezien als een kerk in zichzelf. De gewoonte dat mannen en vrouwen gescheiden in de kerk zaten werd minder populair; de mensen zaten nu in de kerk bijeen als gezin, vader, moeder, kinderen, eventueel dienstpersoneel.

‘Hert hemelse hof’, met heiligen (onder wie Dominicus in wit habijt en zwarte mantel) bij de hemelse koning. Fra Angelico (1395-1455)

De clerus bleef aanvankelijk alle nadruk leggen op de schouwing van God, maar de leken waren overtuigd dat de lichamelijke contacten van het leven op aarde en van het mens-zijn in, vooral, de kerk, voortgezet zouden worden in de hemel. De theologen mochten vinden dat zulke contacten in de hemel de mens maar zouden afleiden van de eeuwige schouwing van God, ze konden niet op tegen deze verandering in aanvoelen.

Wij zijn ons brein én lichaam

Het is goed te begrijpen dat mensen nu niet alleen zeggen ‘ik ben mijn brein’, maar ook ‘ik ben mijn lichaam’. Als mijn lichaam sterft, sterf ik ook. Na de dood is er niets. Sommige theologen doen hun best om de verrijzenisverhalen te doen zeggen dat de verrijzenis betekent dat het om dit leven gaat en dat je daarop moet focussen.

Geen verrijzenis van het lichaam dus? Dit roept ook vragen op. Het verrijzenisgeloof is ontstaan uit de ervaring van het joodse volk in de tweede en eerste eeuw vóór Christus dat juist de mensen die probeerden trouw te blijven aan Wet, profeten en God de eersten waren die werden omgebracht. Hoe is dit onrecht te verenigen met het geloof dat God mensen recht doet? Hebben de machtigen, de sterken, de geweldplegers het laatste woord? Heeft de wereld zin, of is zij het tegenovergestelde van zin?

We moeten misschien alle beelden verwerpen van wat het is verrezen te zijn en toch blijven geloven in de verrijzenis van de doden.

Je kunt denken dat het gemakkelijker zou zijn om te geloven als je zelf tot die leerlingen had behoord die het paasgeloof verkondigd hebben. Dat is echter maar de vraag. Ook onder de eerste leerlingen waren er die hun twijfels hadden. (Mt 28, 17) Je kunt zeggen dat we dit geloof nu eenmaal hebben overgeleverd gekregen en het hebben overgenomen. Dat is ook niet erg bevredigend.

Het mooiste paasverhaal is waarschijnlijk het verhaal van de twee leerlingen op weg naar Emmaus.

Deze verbeelding van het Emmausverhaaal is van Luc Blomme en is geleend van de website van de dominicanen in Knokke, België. Klik op het schilderij voor meer werk van hem.

Vroeger werd dit altijd op tweede paasdag gelezen. Tegenwoordig is het verdwaald in de lezingen van de dagen na paasmaandag. Het dreigt zo een onbekend verhaal te worden.

Twee leerlingen, mogelijk een echtpaar, verlaten Jeruzalem, de stad van de belofte. Ze zijn teleurgesteld en geven het contact met de Jezusbeweging op. Volgens sommigen was Emmaus een Romeinse legerplaats en betekende hun reis erheen een capitulatie aan de Romeinse overheid met haar geweld. Onderweg ontmoeten zij een vreemde. Een man die rustig luistert en ze laat uitspreken wanneer zij over hun teleurstelling vertellen en over de geruchten dat Jezus zich te zien heeft gegeven. Dan pas komt de vreemdeling aan het woord. Eigenlijk zouden we best graag het hele betoog van die vreemdeling gehoord willen hebben. Maar het is waarschijnlijk beter dat dit niet zo is. Zijn betoog had ons misschien helemaal niet aangesproken, omdat het uit een andere tijd en cultuur is.

In ons leven komen we vage verhalen tegen over een zekere Jezus. Het kan gebeuren dat we iemand tegenkomen die zowel verstandig als enthousiast over deze Jezus vertelt. Iemand die ons helpt ons leven te leggen naast het Bijbelse verhaal en naast de krant.

Het is dan mogelijk dat ons hart verwarmd wordt en dat Jezus voor ons gaat leven. Zijn verhaal kan voor ons waarheid worden wanneer wij met een paar mensen, of misschien toch met velen, brood breken, het laten rondgaan en van de beker drinken die we elkaar doorgeven.

We kunnen zo geraakt worden dat we ons bij de christenen aansluiten, hoewel ze in het verleden en ook nu nog vaak een potje gemaakt hebben van wat aan hen was toevertrouwd. Elke zondag worden ons teksten voorgelezen uit het evangelie van Jezus, uit de profeten en uit de ‘wet’ de wegwijzer. Deze zijn niet altijd zo toegankelijk. Maar als de predikant hartverwarmend over die teksten preekt, ze naast de krant legt en ons leven, is het mogelijk tot het vertrouwen te komen dat Jezus nog steeds voor ons leeft. We volgen hem op onze trant na. Pasen houdt op een schimmig feest te zijn, maar wordt een bron waaruit we kunnen drinken, ook wanneer we voor de zoveelste keer teleurgesteld zijn in onszelf, de kerk, de wereld, anderen…

Maria Magdalena, ‘apostel der apostelen’, in de tuin, na Jezus’ dood. ‘Noli me tangere’ zegt Jezus: houdt me niet vast (Johannes 20,17). (Afbeelding: Fra Angelico)

Volgens de joodse filosofe Hannah Arendt is samenleven alleen mogelijk als er plaats is voor belofte en vergeving. De belofte geeft ons vaste grond onder de voeten in een oceaan van onzekerheid die vanuit de toekomst op ons afkomt. De vergeving voorkomt dat wij vast blijven kleven aan het verleden, verstenen als de vrouw van Lot, vervallen tot gevoelens van ressentiment, meer dood dan levend zijn. Vergeving schept een nieuwe wereld, een nieuwe situatie, waarin je herboren kunt leven en werken.

Vergeving vinden we vaak een te groot woord; je hebt niet altijd het gevoel dat je veel te vergeven hebt, of vergeving nodig hebt. Maar vergeven is niet altijd een indrukwekkend en groots gebeuren. Het bij elkaar uithouden, verdragen, je verzetten tegen kwaadsprekerij is volgens mij vormen van vergeving.

De joden in de tijd van Jezus waren zich misschien meer dan wij bewust van het belang van vergeving. Er is een nauw band tussen vergeving en verrijzenis. Vooral het vierde evangelie, van Johannes, verbindt de twee. De verrezen Jezus geeft zijn leerlingen de gave van het vergeven. Aan zijn leerlingen – niet aan priesters, bisschoppen en paus, zoals kerkelijke documenten nogal eens suggereren, maar aan ieder die zijn leerling wordt.

We zullen nooit weten hoe de leerlingen tot het geloof gekomen zijn dat Jezus de levende was. Ook zij moesten geloven. Ze hadden geen ‘wetenschappelijke feiten’ in hun handen. Zij interpreteerden de werkelijkheid zoals wij ook doen. Waarschijnlijk is daarover gediscussieerd. Voor zover we kunnen zien, is de ervaring vergeven te worden een belangrijk element in de verrijzeniservaring.

De leerlingen hadden Jezus in de steek gelaten. Petrus ging hen daarbij voor. Pasen betekende in elk geval dat zijn meest intieme leerlingen die hem verraden hadden aan den lijve ervoeren dat zij vergeven en geaccepteerd werden. Zij gingen een nieuwe wereld binnen. Zij proefden in deze ervaring de nabijheid van Jezus. Misschien waren de vrouwen al eerder tot de slotsom gekomen dat Jezus leeft bij God. Maria van Magdala wordt wel de apostel van de apostelen genoemd. Ze is daarom ook de patrones van de Orde der Predikers (dominicanen).

Hun geloof, hun vertrouwen, de ervaring aanvaard te zijn zetten de leerlingen in vuur en vlam. Pasen en Pinksteren vallen eigenlijk op dezelfde dag. De uitdrukking ‘de derde dag’ verwijst niet naar een chronologische tijd, naar een kalender. Ze geeft aan dat er iets belangrijks gebeurt. We moeten opletten dat we het gebeuren niet missen. In het evangelie van Johannes vindt de verrijzenis al plaats bij de dood van Jezus. Wanneer de soldaat de zijde doorsteekt, komt er water en bloed uit, dat wil zeggen doop en eucharistie. Bij Matteüs staan mensen op uit de dood op wanneer Jezus sterft.

In de paasnacht wordt een nieuw vuur ontstoken, dat de aanwezigen vervolgens de kerk binnendragen. Pasen wordt het pas echt als het vuur in ons hart ontbrandt.

Sommigen zeggen dat wat wij zien ons weerspiegelt.

Het atheïsme is geen bloeiende zaak. De meeste mensen zijn niet zozeer atheïst als wel polytheïst: zij vertrouwen niet op de Ene God van jodendom, christendom en islam, maar laten zich door vele goden gebieden.

We hoeven bij ‘goden’ niet allereerst te denken aan bovennatuurlijke figuren. De voornaamste goden zijn andere mensen. De collega die net even slimmer, doortastender en knapper lijkt te zijn dan jij: je haat haar of bewondert hem. Je imiteert hem of probeert te worden zoals hij. Mensen kunnen daar ver in gaan: dezelfde kleren gaan dragen is vrij gewoon, iemand stalken is dat niet meer.

Rivaliteit

Je kunt jezelf verliezen in de rivaliteit. Je kunt heel je leven opofferen aan het vereren van de ander. Tallozen vereerden Adolf Hitler, maar de afgod kan dicht bij je in de buurt leven, op het kantoor, in de werkplaats, op het sportveld. Overigens kan sport zelf of een sportclub ook een afgod zijn, als het hele weekend in het teken daarvan staat. Tijdens de werktijd worden we wellicht gedreven door de droom van veel vrije tijd – het is niet één godheid die wij vereren en die wij misschien vrezen: vandaag is deze collega, sportheld of schrijver je afgod, morgen een andere.

Geld, macht, seks

De klassieke afgoden zijn geld, macht en seks. Al het kwaad kun je tot deze drie terugvoeren. De afgod van rijkdom, waarbij heel je leven in het teken staat van meer en meer geld vergaren. Je geeft misschien veel geld weg, maar je laat dit merken aan degene die je goed doet, zodat je hem of haar aan jezelf verplicht. Door het geld krijg je macht en door macht kun je weer betere resultaten boeken in bedrijven en op instituten.
Macht, prestige, charisma, boven anderen staan: dat maakt het mogelijk te beslissen over het leven van anderen en te voorkomen dat anderen beslissen over jou. Seksueel genot afdwingen, anderen misbruiken en verlagen tot een instrument: je laat vooral je macht zien.

In welke god geloof jij?

De mensen worden goden voor elkaar. Zij loochenen God en zien hun naasten als goden. Zij willen zichzelf blijven of worden, maar maken zich afhankelijk van hun buren en van wie in de sociale media opduiken. Zij identificeren zich met hen, denken zichzelf te zijn, maar verliezen in feite zich aan anderen.

De vraag is niet geloven in God of niet, maar in welke god geloof jij? Op welke god vertrouw je? De Bijbel pleit voor een God die aan de kant staat van hen die dreigen overgeslagen te worden. God gaat ons te boven. We hebben geen taal voor hem. Niet wij zoeken hem/haar, maar allereerst zoekt hij/zij ons met de oproep de minsten op te zoeken.

We zien zo noch de anderen noch onszelf als goden. We kunnen niet met hem/haar concurreren. Dit geeft ons de ruimte om zelf beslissingen te nemen. Hoe dichter je bij je ‘god’ zit, hoe minder vrij je bent. In de Bijbelse God geloven en op hem vertrouwen, maakt het mogelijk gevonden te worden en jezelf te vinden.

Paus Franciscus tijdens zijn eerste ontmoeting met de pers, kort na zijn verkiezing.

Wat zou een programma inhouden van een paus die op heden en toekomst gericht is? Ik zie de mogelijkheid van een programma met tien punten. Ik plaats ze hier in een min of meer willekeurige volgorde.

1. Geen regels op zonde

Het eerste punt is het afschaffen van het verplichten van kerkelijke, door mensen gemaakte, regels op zonde. Zo is het officieel een doodzonde om op zondagen en ‘verplichte feestdagen’ niet naar de eucharistieviering te gaan. In de praktijk storen katholieken zich daar niet zo aan. Maar het ‘beleggen van allerlei door mensen gemaakte voorschriften met ‘zonde’ is een poging dwang uit te oefenen. Dit past niet bij een gelovige gemeenschap die nu juist liefde en vrijheid wil verkondigen. Toen Dominicus begin dertiende eeuw zijn Orde van Predikers stichtte, was het uitdrukkelijk zijn wens dat de regels niet op zonde zouden verplichten. Het zou de kerk vernieuwen als dat dreigen met zonde en boete zou ophouden.

2. Gekozen bisschoppen

Een tweede punt zou zijn dat bisschoppen gekozen worden door afgevaardigden van leken en pastoraal werkenden van het desbetreffende bisdom. Sinds 1917 worden de bisschoppen door de paus benoemd, enige uitzonderingen daargelaten. Het nadeel is dat de bisschoppen zetbazen van de paus geworden zijn en vervreemd van de kudde waarvan zij de herder mogen zijn.

3. Geen kardinalaat – tenzij voor mannen en vrouwen

Het bisdom Rome moet inspraak hebben in de keuze van zijn bisschop. Vanwege zijn centrale functie zou de paus mede gekozen kunnen worden door bisschoppen van elders in de wereld. Het kardinalaat kan worden afgeschaft, maar is misschien tijdelijk nog bruikbaar om vrouwen tot kardinaal te maken, zolang ze nog niet tot het ambt worden toegelaten.

4. Geen verplicht celibaat

De verplichting van het celibaat voor priesters moet worden afgeschaft. Er is een nieuwe spiritualiteit nodig, die niet klerikaal is.

<strong%

Satirische interpretatie van de stelling dat alle religies op hetzelfde neerkomen.

Niet zo lang geleden werd ‘christen zijn’ door vele christenen gezien als de enig mogelijke optie voor mensen die zoeken naar de volheid van het leven. Sterker nog: tot aan het Tweede Vaticaans Concilie was de officiële leer van de katholieke kerk dat er buiten de katholieke kerk geen heil is. Dat klonk streng, onverzoenlijk, kwetsend. Het was niet zo duidelijk wat dit concreet inhield, behalve dan dat niet-katholieken niet welkom waren bij katholieke vieringen en bijeenkomsten.

Rond 1950 begon de Amerikaanse studentenpastor Leonard Feenay te preken en te schrijven dat wie niet bij de katholieke kerk behoorde niet naar de ‘hemel’ kon gaan en verdoemd was. Dit was volgens hem een logische conclusie van de uitdrukking ‘buiten de kerk geen heil’. De studentenkerk liep vol, maar in 1953 zette de centrale leiding van de kerk hem buiten de kerk. In 1972 werd deze ‘excommunicatie’ weer opgeheven. Inmiddels had het Tweede Vaticaans Concilie plaats gehad, dat verklaarde dat wie een juist leven proberen te leiden het eeuwig leven kunnen verwerven. Deze verklaring bracht vele missionarissen in geestelijk nood. Zij waren naar vreemde landen gegaan om zoveel mogelijk mensen uitzicht te geven op het eeuwig heil door het geloof te verkondigen en te dopen.

Jezus uniek?

Nu veertig jaar later wordt de vraag gesteld of Jezus uniek is, de enige weg naar God en naar menselijk heil. Het Nieuwe Testament zegt over hem dat ‘er onder de hemel geen andere Naam aan mensen is gegeven, waardoor we ons kunnen laten redden.’ (Handl 4, 12) ‘ Hij is de steen die door u, de bouwlieden, werd verworpen, maar de hoeksteen is geworden.’ (Handl 4, 11), Dat klinkt pretentieus. Is Jezus beter dan Mohammed, Mozes, Boeddha? Het lijkt intolerant Jezus naar voren te schuiven. Of is onze tolerantie onverschilligheid?

Jezus is in elk geval een ander mens en als zodanig uniek. We weten bijna niets met zekerheid over hem. Het Nieuwe Testament tekent echter Jezus als degene die door de dragers van de menselijke cultuur is verworpen, maar vervolgens de grondslag is geworden van een nieuwe samenleving. De grondslag van elke cultuur en staat is, getuige de Bijbelse en de Romeins/Griekse verhalen, moord, geweld, waarbij de moordenaar de winnende partij is, en de stichter van de staat wordt. Kaïn doodt Abel en sticht een stad. Romulus doodt Remus en sticht Rome. Jezus doodt niet; daarentegen is vergeving voor hem een centraal woord. Mede daarom wordt hij gedood: hij is de steen die wordt verworpen. Deze steen wordt de grondslag van een andere wijze van samenleven. De kerk bestaat uit hen die de oproep van Jezus verstaan. Niet meer geldt: ‘de stem van het volk is de stem van God’, maar: ‘de stem van het slachtoffer is de stem van God’.

Vage, open grenzen

Er zijn misschien andere mensen geweest in de wereldgeschiedenis die eenzelfde gang hebben gemaakt. Maar het Jezusverhaal heeft zich doorgezet. Dit ondanks het feit dat in de loop van de eeuwen zijn volgelingen te weinig oog hebben gehad voor de geweldloosheid van Jezus. De volgelingen van vroeger en van nu proeven in de verhalen over en van Jezus de nabijheid van God op een wijze die het niet mogelijk maakt hem ‘in te ruilen’ tegen andere grote figuren.
Christenen moeten misschien met meer durf naar voren komen en zich verzetten tegen een tolerantie die teruggaat op onverschilligheid. Omdat Jezus een mens is en dus beperkt, openbaart zich God niet volledig in deze mens: we kunnen leren van andere unieke mensen. God laat zich zien in andere tradities: ook zij kunnen heil-zaam zijn

De grote godsdienstige stromingen moeten iets van Jezus hebben om wegen naar volheid te zijn. De beweging van Jezus moet open staan voor wat anders is om geweldloos te kunnen zijn. Door te rivaliseren met andere godsdiensten, profeten en wijzen begeef je je al weer op het pad van de strijd en van het geweld. Het is moeilijk daaraan te ontkomen. De kerk moet getuigen van Jezus, maar moet niet anderen onder druk zetten om lid van de kerk te worden. De kerk is ontstaan vanuit de joodse traditie en de Grieks/Romeinse tradities. Haar grenzen zijn vaag en staan open.